विगत तीन दशकमा सामाजिक सञ्जाल र आमसञ्चारमा यौनहिंसाबारे छलफल बढ्दो रूपमा महत्वपूर्ण हुँदै गएका छन् । सबैभन्दा पछिल्लो उदाहरण २०२५ मा औरेली मोरेमान्सको संस्मरण ब्रोकन स्ट्रिङ्स भाइरल बन्नु हो । संस्मरणले बाल हेरचाहबारे व्यापक छलफल सुरु गर्यो । सन् २०२४ मा थेसिस सत्रका क्रममा एक महिला विद्यार्थीद्वारा गरिएको कथित उत्पीडनको घटनाक्रम एक इन्स्टाग्राम अकाउन्टमा पोस्ट भयो । यो सामग्री पछि सामाजिक सञ्जालमा तातो विषय बन्यो र व्याख्याताको बर्खास्त भयो । सन् २०२१ मा श्रीविजय विश्वविद्यालयकी एक महिला विद्यार्थीले एक व्याख्याताको हातबाट कथित यौन उत्पीडन भएको घटना सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरिन् । यो मुद्दाले सार्वजनिक ध्यान खिच्यो । पछि विश्वविद्यालयका अधिकारीले दोषीलाई कारबाही गरे । अन्तत: प्रहरीले आर भनेर चिनिने व्याख्यातालाई कथित उत्पीडनको संदिग्धको रूपमा नाम दियो । सोही वर्ष रियाउ विश्वविद्यालयकी एक छात्राले सामाजिक सञ्जालमा आफूले भोगेको यौन उत्पीडनबारे बयान गरिन् र कथित अपराधीलाई अदालत लगियो, यद्यपि उनी अन्तत: निर्दोष साबित भए ।
पीडितको आवाज प्राय: शंका र सनसनीपूर्णताको आरोपले दबाइन्छ, जसले पीडितलाई दोष दिने संस्कृतिलाई निरन्तरता दिन्छ । अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जालमा छलफलले यौनहिंसाका मुद्दाको दृश्यता बढाउन मद्दत गरेको छ । सामाजिक सञ्जाल पीडितहरूका लागि प्रतिरोध गर्ने नयाँ ठाउँ बनेको छ । यो केवल आफूमाथि परेका कथा सेयर गर्ने ठाउँ होइन, बरु सम्बन्ध भत्काउने, संस्थालाई दबाब दिने र पीडितलाई सुरक्षा दिन असफल हुने कानुनी प्रणालीलाई सच्याउने उपकरण पनि हो ।
लज्जादेखि सार्वजनिक बहससम्म
वर्षौंदेखि यौनहिंसालाई प्राय: बेवास्ता गरिएको छ, किनभने यसलाई व्यक्तिगत मामिला, लज्जास्पद वा प्राय: सत्यको रूपमा प्रश्न गरिएको थियो । धेरै पीडितलाई विश्वास गरिएन, दोष पनि दिइएन । फलस्वरूप, यी घटनालाई मौनतामा गाडियो । २००० को दशकदेखि सामाजिक सञ्जालको विकासले यो अवस्था परिवर्तन गरेको छ । सामाजिक सञ्जालको साथ अब पीडितसँग आफ्ना कथा सेयर गर्ने, समर्थन खोज्ने र एक्लो महसुस गर्ने ठाउँ छ । एल्गोरिदमले यौनहिंसाबारे अनलाइन कुराकानीको दृश्यता बढाउँछ ।
इन्डोनेसियामा विगत एक दशकदेखि यौनहिंसाविरुद्ध बोल्ने आन्दोलनको प्रसारलाई राजनीतिक टिप्पणीकार, नारीवादी कार्यकर्ता र संस्थाजस्ता धेरै लोकप्रिय अकाउन्टको संलग्नताले सहयोग पुर्याएको छ । साथै त्यस समयमा यौनहिंसाका घटनाबारे रिपोर्ट गर्ने आमसञ्चार माध्यमले पनि दुव्र्यवहारबारे नयाँ खुलासा गरेका छन् । उदाहरणका लागि उच्च शिक्षामा यौनहिंसाबारे तिर्तोडटआइडी, द जकार्ता पोस्ट र भाइसबिचको मिडिया सहकार्यले लामो समयदेखि सार्वजनिक ज्ञानमा रहेका क्याम्पसमा भएका घटनाबारे जागरुकता बढाउन मद्दत गर्यो । महिला मिडिया आउटलेटका पत्रकारले महिला र यौनहिंसाका पीडितको दृष्टिकोण प्रकाश पारे ।
विश्वव्यापी ऐक्यबद्धताको लहर
२०१० को दशकदेखि यौन उत्पीडनको अनुभव व्यक्त गर्न ह्यासट्यागको प्रयोग प्रतिरोधको उपकरण बनेको छ, विशेषगरी संयुक्त राज्य अमेरिकाजस्ता उदार लोकतान्त्रिक देशमा । ह्यासट्यागमिटु आन्दोलन २०१७ मा चरम सीमामा पुग्यो, जसमा दुई करोडभन्दा बढी सामाजिक सञ्जाल पोस्ट थिए । ह्यासट्यागको व्यापक प्रयोगले अमेरिकी मनोरञ्जन उद्योगमा दुव्र्यवहारपूर्ण अभ्यासको पर्दाफास र अभिजात वर्गका व्यक्तिमाथि अभियोजनको नेतृत्व गर्यो । इन्डोनेसियामा महिला कार्यकर्ताले पनि ह्यासट्यागमिटुअघि ह्यासट्याग सक्रियता सुरु गरेका थिए, जस्तै– २०१६ मा ह्यासट्यागमुलाइबिकारा । यद्यपि, पीडितलाई उल्टै दोष दिने प्रवृत्ति कट्टरपन्थी सोच र दोषीलाई सजाय दिने कठोर कानुनको अभावका कारण अपराधीले सजिलै उन्मुक्ति पाउँछन् ।
धेरै देशमा मिटु गुन्जिरहेका वेला इन्डोनेसियाको पितृसत्तात्मक संस्कृतिले यो आन्दोलनलाई अन्य देशमा जस्तै स्तरमा पुग्नबाट बाधा पुर्याएको देखिन्छ । ‘आगोविना धुवाँ हुँदैन’जस्ता अभिव्यक्ति अझै पनि बारम्बार प्रयोग गरिन्छन् । वास्तवमा, यौनहिंसा पीडितको गल्तीबाट होइन, बरु असमान शक्ति सम्बन्ध र अपराधीद्वारा गरिएको हेरफेरको कारणले हुन्छ ।
सामाजिक सञ्जालमा बहस
२०१९ र २०२२ को बिचमा यौनहिंसा उन्मूलन विधेयकमा सामाजिक सञ्जालमा भएको लामो बहसले डिजिटल स्पेस कसरी सार्वजनिक शिक्षाका लागि एक क्षेत्र बनेको छ भनेर देखाएको छ । सहमतिको अवधारणा, शक्ति सम्बन्ध र पीडितको दृष्टिकोणको महत्वलाई व्याख्या गर्न धेरै सामग्री सिर्जना गरिएको थियो ।
रुढिवादी इस्लामिक समूहले सुरुमा सांस्कृतिक र धार्मिक मूल्य–मान्यतालाई उद्धृत गर्दै विधेयकको विरोध गरे । यद्यपि, धेरै शैक्षिक सामग्रीले पीडितलाई सुरक्षा दिन र गलत धारणा हटाउन मद्दत गरेका छन् । अन्तत: यौनहिंसा अपराध कानुन लागू गरियो, जुन इन्डोनेसियाली कानुनी इतिहासमा एक महत्वपूर्ण कोसेढुंगा हो । उच्च शिक्षामा मन्त्रीस्तरीय नीतिमार्फत निवारक नियमहरू पनि बलियो बनाइयो ।
समर्थन र जोखिम
ब्रोकन स्ट्रिङ्सजस्ता भाइरल घटनाले बालबालिकाको हेरचाह र शक्ति सम्बन्धको हेरफेरबारे अनलाइन कुराकानी कसरी सामूहिक शैक्षिक ठाउँमा परिणत हुन सक्छन् भनेर देखाउँछन् । धेरै नागरिक, कार्यकर्ता र मिडिया आउटलेटले अपराधीको ढाँचालाई व्याख्या गर्न र बाँचेकालाई सहयोग गर्ने कदम चालेका छन् । यद्यपि, सामाजिक सञ्जालको जोखिम कायमै छ । एकातिर, यसले बाँचेकालाई सुन्नका लागि सुरक्षित ठाउँ प्रदान गर्छ, एकता निर्माण गर्छ, र संस्थालाई कार्य गर्न प्रोत्साहित गर्छ । अर्कोतर्फ, बोल्ने पीडितहरूले प्राय: प्रतिक्रियाको सामना गर्छन्, ध्यान खोजेको, आफ्नो प्रतिष्ठालाई हानि पुर्याएको वा ‘अनैतिक’ ठहरिएको आरोप लगाइन्छ, र डिजिटल धम्की, डक्सिङ र कानुनी धम्की पनि अनुभव गर्छन् । यसको अर्थ सामाजिक सञ्जाल पीडितका लागि सुरक्षित ठाउँ र खतरनाक ठाउँ दुवै हुन सक्छ, यदि यो पर्याप्त समर्थन र सुरक्षाको साथमा छैन भने ।
आजमी बेगंकुलु विश्वविद्यालयकी सहायक प्राध्यापक हुन्
– द कन्भर्सेसनबाट
साभार नयाँपत्रिका
